تاریخ ما – دانلود کتاب های الکترونیکی تاریخی - ایران باستان – تبادل لینک – چهره های ماندگار مشاهیر – اساطیر و افسانه های باستان

شهر بیشاپور حدود دویست هکتار وسعت  دارد در فاصله  ۲۳  کیلومتری  شمال غربی شهرکازرون شیراز قرار دارد . بنابرآگاهیهایی که در مرکز شهر بر روی دو ستون یادبود نوشته شده ، این شهر در زمان شاپور اول ( ۲۷۲-۲۴۱ میلادی )  دومین و یکی از مقتدرترین پادشاهان ساسانی و توسط یک معمار سوری بنام « اپسای » ساخته شده است. و بنا برهمین کتیبه ، شاپور در سال ۲۴ سلطنتش از شهر بیشاپور بازدید نموده است .

صرف نظر از اینکه خاستگاه دولت ساسانی سرزمین فارس بوده ، آب فراوان ، هوای مساعد ، زمین های حاصلخیز ، چشمه ها و موانع طبیعی و قرار گرفتن در مسیر جاده شاهی ، باعث شد شاپور پس از پیروزی بر والرین (امپراطور روم) این محل را برای بنای شهری که نام خود را برآن نهاد ، انتخاب نماید.

این شهر در کنار شهرهائی همچون استخر، داراب گرد ، شهر گور از مهمترین شهرهای استان فارس در عهد ساسانی بوده و تا زمان سلطنت بهرام دوم رونق خود را حفظ کرد ، اما پس از آن به علت توجه پادشاهان ساسانی به غرب قلمرو خود ( تیسپون ) رونق آن کمتر شد . با ورود اسلام به ایران به تدریج رونق و آبادی از این شهر رخت بر بست و به جای آن کازرون کنونی رونق می یابد اما در هر حال بیشاپور همچنان به حیات خود ادامه می دهد ، به طوری که در قرون سوم تا پنجم هجری قمری این شهر مورد ستایش  مورخان وجغرافی دانان بزرگی چون استخری  ،  ابن بلخی و… قرار گرفته است .

تاریخچه حفاری در شهر بیشاپور 

در بین سالهای ۱۳۱۹ – ۱۳۱۴ هجری شمسی برای اولین بار ژرژ سال و دکتر گیرشمن نمایندگان اعزامی از موزه لوور پاریس ، اقدام به عملیات کاوش باستان شناسی در این شهر تاریخی نمودند و بنای بزرگ و چهار گوشی را که با سنگهای « دوجداره » ساخته شده بود ، آتشگاه نامیدند و تالار عظیم و سر پوشیده وسیعی را به نام کاخ اختصاصی و مکان دیگری را به نام جایگاه نذورات و یک ایوان مزین به موزاییک را به دنیای باستان شناسی و تاریخ معرفی کردند . این حفاری ها ادامه نیافت و برای مدت ۳۰ سال متوقف گردید .

سرانجام اداره کل باستان شناسی و فرهنگ عامه تصمیم گرفت با اعزام یک گروه باستان شناسی ایرانی به سر پرستی دکتر سرفراز عملیات کاوش در بیشاپور را به منظور روشن ساختن چگونگی حفاری های گذشته و ظاهر ساختن اسکلت این شهر آغاز نماید . در بهمن ماه ۱۳۴۷ هیات باستان شناسی در شهر شاپور مستقر گردید و شروع به کار کرد . این عملیات حدود ۱۰ سال به طول انجامید که با همت و تلاش شبانه روزی هیات باستان شناسی به ویژه استاد گرانقدر آقای دکتر سرفراز ، برج و باروی شهر ، معبد آناهیتا ، کاخ شاپور ، ستونهای یادبود و برخی آثار ارزشمند دیگر سر از خاک بیرون آورد. عملیات این گروه نیز در سال ۱۳۵۷ متوقف گردید .

مجددا در بهمن سال ۱۳۷۵ عملیات حفاری این شهر به سر پرستی  دکتر سرفراز آغاز گردید اما در اردیبهشت ۱۳۷۶ متوقف ماند .پس از آن چند فصل حفاری توسط آقایان مهندس مهریار و نوروزی صورت گرفت و از سال ۱۳۸۲  مهندس امیری بعنوان مسئول پروژه بیشاپور تعیین شده است .

مشخصات شهر بیشاپور

شهر تاریخی بیشاپور با موهبتی که طبیعت زیبای جلگه شاپور در دشت سبز کازرون و رودخانه باصفای چشمه ساسان در اختیار آن گذارده بود و بااستفاده از فرمها و موتیف های تمدنهای دیگر در امر هنری و تزئینی و بر اساس و خواست و رویاهای بزرگ شاهی ، چنان بادقت طراحی و اجرا شده که با زیباترین و ثروتمند ترین شهرهای دنیای متمدن آن زمان مانند انطاکیه عروس زیبای شهرهای بیزانس ( روم شرقی) رقابت می کرد و به از آن بود .

شهر بیشاپور براساس طرحی جدید ( هیپوداموس ) به صورت مربع مستطیل ساخته شده و تا قرن هفتم هجری قابل سکونت بوده است . دو خیابان شمالی – جنوبی و شرقی – غربی ،  شهر را به چهار قسمت تقسیم نموده و هرکدام از این خیابانها به یکی از دروازه های شهر راه داشته است . دروازه اصلی شهر در ضلع غربی بوده که امروز بقایای پل آن موجود است . این شهر از چهار طرف محافظت می شده است . درضلع شمالی قلعه دختر و دیوار برج مانند ، در ضلع غربی رودخانه شاپور در ضلع شرقی و جنوبی ، خندق از شهر محافظت می نموده است .    

بیشاپور شامل دو قسمت است

 – ارگ سلطنتی که بناهای شاخص دوره ساسانی مثل معبد آناهیتا ، تالار شاپور ، ایوان موزائیک ، کاخ والرین و ستونهای یادبود و …را شامل می شود

- قسمت عامه نشین شهر که بخش و سیعتر شهر را شامل می شود و در برگیرنده خانه های مسکونی ، اماکن عمومی مثل حمام ، کاروانسرا ، بازار و … می گردد .

معرفی آثار تاریخی بیشاپور  

 معبد آناهیتا

با توجه به قداست و اهمیت آب در آئین زرتشت و دربین آریائی ها ، معابدی برای نیایش و ستایش آب ساخته شد که معبد آناهیتا  ( الهه آب ) یکی از مهمترین آنها به شمار می آید. به نظر می رسد که شاهان اولیه ساسانی هر گز از اجرای این فریضه دینی که موجب رضایت خاطر اهورامزدا و جلب قلوب مردم می گردید غافل نبوده اند  برای ایزد آناهیتا که فرشته دودمان و پیروزی آنها محسوب می شد معابد و نیایشگاه ساختند . آثار و اسنادی از این ستایش بر روی پایه ستونهای مکشوفه شوش و همدان وجود دارد که اردشیر( موسس سلسله ساسانی ) می گوید « ایزدان مهر و آناهیتا مرا یاری کردند » و اضافه می کند « بشود که اهورا مزدا ، آناهیتا و میترا مرا در پناه خود گرفته و از هر کینه و خصومتی حفظ کنند» .

 بنای معبد آناهیتا در بیشاپورنه تنها از نظر معماری بی نظیر و فوق العاده است ، بلکه از لحاظ رعایت دستگاههای تنظیم و تقسیم کننده و کنترل جریان اب نیز نظیر نداشته است و شاید فقط بتوان آن را با معبد ناهید استخر مقایسه کرد.

 برای ایجاد چنین پرستشگاه بزرگ محوطه ای به ابعاد ۷×۲۳×۲۷ متر مکعب در عمق زمین خاکبرداری شده و شالوده آن بر طبق نقشه و طرح تنظیمی پیش بینی شده به نحوی گذارده شد تا آب رودخانه شاپور که در فاصله ۲۵۰ متری این مکان قرار دارد انشعابی از آن به درون این بنا جاری گردد.

البته پیش از احداث این معبد در این مکان قنات جریان داشت و معماران و سازندگان ساسانی با توجه به گذر آب بگونه ای معبد را انتخاب و شالوده ریزی کرده اند که از این موقعیت مناسب حد اکثر استفاده را برای گردش آب در آن به عمل آید .  هنور بقایای  این  قنات قدیمی در انتهای دالان غربی قابل رویت است .

این بنای مکعب شکل که از سطح زمینهای اطراف خود در حدود ۶ متر پائین تر ساخته شده  از ۱۴ متر ارتفاع آن فقط ۸ متر  از سطح طبیعی اطراف نمایان بوده و بقیه سطوح به علت سردابه ای بودن در عمق زمین قرار گرفته . در صحن داخلی آن آبگیر کم عمقی با گنجایش ۶۰ متر مکعب آب ساخته شده و اطراف آن سکوئی بوجود آمده که نیایشگران می توانستند هنگام اجرا ی مراسم مذهبی بر روی آن گرد آیند . این سکو از قطعات سنگهای بزرگ حجاری شده فالبی به ابعاد ۴۷×۱۴۰ سانتی متر ساخته شده است . در وسط هر یک از ورودیها مجرای آبی در داخل سنگهای زیر کف پوش درگاه حجاری شده است تا از هر سه طرف بنا، در مواقع لزوم ( احتمالا در اعیاد و جشنها و مراسم مذهبی ) آب به درون معبد جاری شود . مجرای خروجی آب چاهیست که ۴ متر عمق دارد و برای احداث آن محوطه ای را به طول و عرض ۱۸۰ سانتی متر  خاکبرداری نموده اند که با ۴ قطعه سنگ ۹۰×۹۰ سانتی متر از نوع سنگهای کف پوش معبد پوشیده می شده است به طوریکه هم آهنگی و روپوش چاه با کف آبگیر بطور یکنواخت رعایت می شده و مجرای خروجی آب کاملا از نظر پنهان بوده است . نحوه ورود و خروج آب در این معبد تابع نظم و ترتیبی خاص بوده که حتی المقدور آب معبد پاک و تازه باشد و به همان اندازه که آب از سه طرف وارد می شود از مجرای سه گانه به تد ریج و غیر محسوس به زمین فرو می رود . دقت و رعایت چنین امری برای گردش آب ، اهمیت و احترام خاص مذهبی و توجه به نیای فرشته آب را در آن زمان کاملا نشان می دهد ..  با توصیفی که به عمل آمد معلوم می شود که دراین مکان نوازش و بازی با آب و نیایش آب بیش از هر چیز دیگری مورد توجه بوده است .

 جایگاه نذورات ( ستونهای یادبود)

این ستونها در حاشیه خیابان شرقی-غربی که از مرکز شهر می گذرد و خیابان شمالی و جنوبی را قطع می کند قرار دارد. بر روی این دو ستون کتیبه ای به خط پهلوی اشکانی و ساسانی وجود دارد که در واقع سند تاریخی شهر سازی بیشاپور است که متن آن بدین شرح می باشد : « در فروردین ماه سال ۵۸ از آتش اردشیر (در) سال ۴۰ از آتش شاپور از آتش های شاهی (در) سال ۲۴ این تصویر(پیکره) به بغ مزداپرست شاپور شاهان شاه ایران و انیران که چهره از ایزدان دارد فرزند به بغ مزدا اردشیر شاهان شاه ایران که چهره از ایزدان دارد نوازنده خدایگان پاپک شاه (این) کار اپسای دبیر از شهر حران از خاندان خویش …وبدین روال زمانی به بغ مزدا شاپور شاهان ایران و انیران که چهره از ایزدان دارد (بدین جا آمد) و زمانی که شاهان شاه این پیکر را دید (ایستاده) به اپسای دبیر سیم و بندگان و کنیزان و باغها و دارائی بخشید»  . تندیسی از شاپور اول در میان این دو ستون وجود داشته است که متاسفانه با گذشت زمان ازبین رفته است . ارتفاع این ستونها از کف تا انتها به حدود ۹ متر می رسد .

 تالار تشریفات

تالار بزرگ تشریفات در جنوب شرقی معبد آناهیتا قرار گرفته است . مساحت آن  ۷۸۱ متر مربع است . شاید بتوان آن را در ردیف اولین و بزرگترین آثار معماری گنبد دار زمان ساسانی محسوب کرد . این تالار مرکب از چهار ایوان متقابل و متقارن است که بر فراز آن گنبدی شلجمی شکل که ۲۵ متر ارتفاع داشته قرار دارد . صحن مرکزی تالار به صورت مربع شکل است . این بنا دارای ۶۴ طاقچه است که با موتیف های مختلف گچ بری نظیر برگ کنگر ’ برگ مو (درخت انگور) و نقوش تزئینی به صورت طرحهای چلیپا شکل که نشان دهنده خلاقیت معماران عصر ساسانی است تزئین یافته و با گچ بریهای زیبا تزئین شده است .

 ایوان موزائیک

این ایوان دارای ۲۵/۱۱ متر طول و ۶/۱۰متر پهناست و با طاق هلالی شکل پوشش یافته بود. در کف این ایوان با مزائیک های رنگین که با طرحهای تزئینی منقوش شده مفروش بوده است . این موزائیک ها که از ارزشمند ترین و نفیس ترین آثار بدست آمده از شهر بیشاپور است ’ زینت بخش موزه های لوور پاریس و موزه ایران باستان تهران است . رنگ های به کار رفته در این موزائیک ها و طراحی زیبای آن بسیار چشمگیراست به طوریکه مجموع این موزائیک ها به صورت یک فرش یکپارچه زیبا به نظر می رسید. هنوز آثار کمی از این نوع موزائیک ها به صورت نواری در کناره های دیوار این ایوان وجود دارد

غار شاپور

غار شاپور در انتهای تنگ چوگان و در چهار کیلومتری شهر بیشاپور مهمترین پایتخت ساسانیان در ارتفاع حدود ۸۰۰ متری از سطح زمین قرار دارد و دهانه آن حدود ۳۰ متر می‌باشد. در دهانه این غار مجسمه شاپور قرار گرفته‌است و به همین دلیل این غار به نام شاپور معروف شده‌است. مجسمه شاپور با وجود گذشت ۱۷۰۰ سال کماکان پابرجا می‌باشد و تنها مجسمه باقی‌مانده از دوران باستان است که حدود ۶ متر ارتفاع دارد و حاصل تراشیده شدن ستون ستون سنگی موجود در غار می‌باشد. بعد از گذشت سال‌ها کماکان سر این مجسمه سالم می‌باشد ولی دو دست آن شکسته‌اند. مجسمه در اثر وزن زیادش واژگون شده‌بود که در سال ۱۳۳۶ توسط ارتش در جای خود قرار گرفت. این مجسمه، شاپور را به صورت ایستاده نشان می‌دهد.

نقوش شهر باستانی بیشاپور

نقش اول ( سمت چپ رودخانه شاپور) :

این نقش برجسته که بزرگتری نقش برجسته دوره ساسانی است ، به مناسبت پیروزی شاپور بر والرین ( امپراطور روم ) و در پنج ردیف  حجاری شده است . در سمت چپ سپاهیان ایران به طور منظم حجاری شده و در سمت راست اسرای رومی مشغول آوردن هدایا به دربار شاپور هستند . شاپور در حالی که دست والرین را به عنوان اسیر در دست گرفته در وسط نقش دیده می شود ، گردیانوس ، امپراطور روم در زیر پای شاپور و فیلیپ جانشین والرین نیز از شاپور تقاضای صلح می کند . 

نقش دوم ( سمت چپ رودخانه شاپور ): 

بهرام دوم سوار بر اسب دیده می شود  در حالی که دست بر شمشیر دارد و یکی از سرداران ایرانی در مقابل او قرار دارد . تازیان بادیه نشین نیز در حال آوردن هدایا ( اسب و شتر ) دیده می شوند .

نقش سوم ( سمت چپ رودخانه شاپور ) :

 این نقش مربوط به مراسم تاجگذاری بهرام اول است . در سمت راست بهرام اول سوار براسب در حال گرفتن فر ایزدی می باشد . این نقش ، تنها نقش برجسته کتیبه دار در تنگ چوگان است که به خط پهلوی ساسانی در بالای سر بهرام  نقش شده و در زیر پای وی نقش دشمن او حجاری شده است .

 
نقش چهارم ( سمت چپ رودخانه شاپور ) :

این نقش مربوط به پیروزی شاپور دوم ( ذوالاکتاف ) بر یاغیان و شورشیان می باشد که در دو ردیف حجاری شده است . سمت چپ بزرگان ایرانی در حالی که دست خود را به نشانه احترام بلند کرده اند دیده می شوند ، در وسط نقش شاپور دوم بر روی  تخت نشسته ،  در حالی که یک دست بر گرز و دست دیگر بر شمشیر دارد . سمت راست شورشیان و یاغیان که دست بسته هستند به حضور شاه می رسند . در مرکز نقش شاپوربزرگتر ازدیگران سواربراسب نشان داده شده است، در حالی که الهه پیروزی دربالای سر شاهپور ردرحال پرواز است .پشت سر شاپور دو ردیف بزرگان ساسانی را اسب نشان می دهدوروبرو پنج ردیف اشخاص پیاده ایستاده اند.

نقش  ( سمت راست رودخانه شاپور) :

پیروزی شاپوراول بر والرین ( امپراتور روم ) را نشان می دهد . شاپور سوار براسب و والرین در مقابل اسب شاپور به نشانه تسلیم زانو زده است . نقش شاپور در این نقش محو شده اما چهره والرین که زانو زده دیده می شود .

 
آتشکده کازرون

اگر از شهرستان کازرون به طرف منطقه‌ی تفرجگاهی دریاچه‌ی پریشان حرکت کنید، حدوداً ۲ کیلومتر مانده به دوراهی که یک طرف آن به دریاچه ختم شده و طرف دیگر جاده‌ی جدید کازرون شیراز را پی می‌گیرد، در سمت راست شما و تقریباً در فاصله‌ی یک کیلومتری جاده بنایی چهارطاقی مربوط به دوره‌ی ساسانیان قرار دارد. بنای مذکور در سال ۱۳۱۸ و با شماره ۳۳۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

این آتشکده تالاری مربع که هر وجه آن با طاقی بیضی شکل به بیرون راه داشته و برفراز آن گنبدی نهاده بر گوشه‌بندی‌ها و فیل‌گوش‌ها. دوتا از پایه‌ها و سه‌تا از طاقی‌ها ویران شده‌اند

ابعاد خارجی بنا، ۳۰/۵×۳۰/۵ متر، کلفتی دیوارها یک متر و دهانه‌ی طاق‌ها ۵۰/۲ متر است. پایه‌ها از قطعه سنگ‌هایی که ناهمواری‌های آنها را تراشیده‌اند، در چینه‌های منظم به کمک ملاطی ضخیم از گچ ساخته شده‌اند.  ضربی طاقی‌های بیضی، (ارتفاع از زیر دهانه طاقی تا کف زمین حدود ۴۰/۲ متر) که یکی از آنها سالم باقی مانده، به کمک قلوه سنگ‌ها، که اندازه‌ی خاصی ندارند، انجام شده. این ضربی‌ها را فقط ملاط گچی که در منطقه‌ی کازرون کیفیت فوق‌العاده‌ای دارد برپا نگه‌داشته، ولی باید بگوییم این شیوه از ساختمان، استفاده از چوب‌بست و تخته‌بندی را ایجاب می‌کند. گوشه‌بندی‌های چهارگانه که بر فراز سطح فوقانی طاقی‌های بزرگ ساخته شده، گنبد را نگه داشته‌اند.

گنبد به کلی خراب شده و از آن چیزی باقی نمانده است.
 

www.TarikheMa.ir

شما هم وبسایت خود را ثبت کنید