پروفسور حسابی ، چهره برجسته علم و فرهنگ معاصر ، پدر علم فیزیک و مهندسی نوین ایران ، بنیانگذار دانشگاه ، و علوم نوین در کشور ، در سال ۱۲۸۱ شمسی ، از پدر و مادری تفرشی ، در تهران متولد شدند .
استاد دکتر سید محمود حسابی ، که در دوران کودکی و نوجوانی را ، در غربت ، مرارت و در فقر و تنگدستی گذرانیدند . در منزل ، نزد مادر فاضله خویش ، خانم گوهرشاد حسابی، قرآن کریم و دیوان حافظ را به ذهن سپرد ، گلستان و بوستان سعدی ، منشات قائم مقام و شاهنامه فردوسی و مثنوی مولوی را آموختند .

لازم به ذکر است که ایشان چون قادر نبودند شهریه پرداخت کنند تحصیلات ابتدایی را در مدارس کشیشان فرانسوی که رایگان بود گذراندند

پس از طی در جات ابتدایی و دبیرستان در هفده سالگی  نخستین لیسانسشان را دررشته ادبیات عرب از دانشگاه آمریکایی بیروت دریافت داشتند . همچنین در سن نوزده سالگی، لیسانس بیولوژی و پس از آن مدرک مهندسی راه و ساختمان را اخذ نمودند. استاد همچنین در رشته های پزشکی، ریاضیات و ستاره شناسی به تحصیلات آکادمیک پرداختند. شرکت راهسازی فرانسوی که استاد در آن مشغول به کار بودند، به پاس قدردانی از زحماتشان، ایشان را برای ادامه تحصیل به کشور فرانسه اعزام کرد و بدین ترتیب در سال۱۹۲۴ (م) به مدرسه عالی برق پاریس وارد و در سال ۱۹۲۵ (م) فارغ التحصیل شدند وهمزمان توانستند در رشته مهندسی معدن در دانشگاه سوربن فرانسه تحصیل کنند . سپس به دلیل وجود روحیه علمی، به تحصیل و تحقیق، در دانشگاه سوربن، در رشته فیزیک پرداختند و در سال ۱۹۲۷ (م) در سن بیست و پنج سالگی دانشنامه دکترای فیزیک خود را، با ارائه رساله ای تحت عنوان “حساسیت سلول های فتوالکتریک”، با درجه عالی دریافت کردند.

استاد با شعر و موسیقی سنتی ایران و موسیقی کلاسیک غرب به خوبی آشنایی داشتند وایشان در چند رشته ورزشی موفقیت هایی کسب نمودند که از آن میان می توان به دیپلم نجات غریق در رشته شنا اشاره نمود. همچنین پروفسورحسابی به چهارزبان انگلیسی ، فرانسه ، آلمانی وعربی سخن می گفت وبه زبانهای سانسکریت ، لاتین ، یونانی ، پهلوی ، اوستایی ، ترکی و ایتالیایی تسلط داشت . از نکات جالب توجه این دانشمند و فیزیکدان هموطن دلبستگی ویژه به مفاخرایرانی اسلامی بود که ازجمله می توان به تعلق خاطرایشان به زبان فارسی یاد کرد ، به همین سبب وی برای واژه های دخیل درفارسی، معاد ل یابی می کرد که نتایج زحماتش در فرهنگنامه ای گرد آمده که توسط انتشارات وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی چاپ شده است.

پروفسور حسابی به دلیل عشق به میهن و با وجود امکان ادامه تحقیقات در خارج از کشور به ایران بازگشت و با ایمان و تعهد، به خدمتی خستگی ناپذیر پرداخت تا جوانان ایرانی را با علوم نوین آشنا سازد.

پایه گذاری علوم نوین و تاسیس دارالمعلمین و دانشسرای عالی، دانشکده های فنی و علوم دانشگاه تهران، نگارش ده ها کتاب و جزوه و راه اندازی و پایه گذاری فیزیک و مهندسی نوین، ایشان را به نام پدر علم فیزیک و مهندسی نوین ایران در کشور معروف کرد. ازآن دانشمند فقید بیست وپنج مقاله وکتاب به زیورطبع آراسته شده است . دکترحسابی درسال ۱۹۹۰ میلادی به عنوان مرد نخست علمی جهان معرفی شد ودرسال ۱۳۶۶ درکنگره ۶۰ سال فیزیک کشور لقب پدر فیزیک ایران را به خود گرفت . اودرچنین روزی درسال ۱۳۷۱ دربیمارستان دانشگاه ژنوبه هنگام معالجه قلبی دارفانی را وداع گفت .

آرامگاه ایشان در تفرش

حدود هفتاد سال خدمت علمی ایشان در گسترش علوم روز و واژه گزینی علمی در برابر هجوم لغات خارجی و نیز پایه گذاری مراکز آموزشی, پژوهشی, تخصصی, علمی و …, از جمله اقدامات ارزشمند استاد به شمار می رود که برای نمونه به مواردی اشاره می کنیم:

_ اولین نقشه برداری فنی و تخصصی کشور (راه بندرلنگه به بوشهر)

_ اولین راهسازی مدرن و علمی ایران (راه تهران به شمشک)

_ پایه گذاری اولین مدارس عشایری کشور

_ پایه گذاری دارالمعلمین عالی

_ پایه گذاری دانشسرای عالی

_ ساخت اولین رادیو در کشور

_ راه اندازی اولین آنتن فرستنده در کشور

_ راه اندازی اولین مرکز زلزله شناسی کشور

_ راه اندازی اولین رآکتور اتمی سازمان انرژی اتمی کشور

_ راه اندازی اولین دستگاه رادیولوژی در ایران

_ تعیین ساعت ایران

_ پایه گذاری اولین بیمارستان خصوصی در ایران, به نام بیمارستان “گوهرشاد”

_ شرکت در پایه گذاری فرهنگستان ایران و ایجاد انجمن زبان فارسی

_تدوین اساسنامه طرح تاسیس دانشگاه تهران

_ پایه گذاری دانشکده فنی دانشگاه تهران

_ پایه گذاری دانشکده علوم دانشگاه تهران

_ پایه گذاری شورای عالی معارف

_ پایه گذاری مرکز عدسی سازی اپتیک کاربردی در دانشکده علوم دانشگاه تهران

_ پایه گذاری بخش آکوستیک در دانشگاه و اندازه گیری فواصل گام های موسیقی ایرانی به روش علمی

_ پایه گذاری و برنامه ریزی آموزش نوین ابتدایی و دبیرستانی

_ پایه گذاری موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران

_ پایه گذاری مرکز تحقیقات اتمی دانشگاه تهران 

_ پایه گذاری اولین رصدخانه نوین در ایران

_ پایه گذاری مرکز مدرن تعقیب ماهواره ها در شیراز

_ پایه گذاری مرکز مخابرات اسدآباد همدان

_ پایه گذاری انجمن موسیقی ایران و مرکز پژوهش های موسیقی

_ پایه گذاری کمیته پژوهشی فضای ایران

_ ایجاد اولین ایستگاه هواشناسی کشور (در ساختمان دانشسرای عالی در نگارستان دانشگاه تهران)

_ تدوین اساسنامه و تاسیس موسسه ملی ستاندارد

_ تدوین آیین نامه کارخانجات نساجی کشور و رساله چگونگی حمایت دولت در رشد این صنعت

_ پایه گذاری واحد تحقیقاتی صنعتی سغدایی (پژوهش و صنعت در الکترونیک, فیزیک, فیزیک اپتیک, هوش مصنوعی)

_ راه اندازی اولین آسیاب آبی تولید برق (ژنراتور) در کشور

_ ایجاد اولین کارگاه های تجربی در علوم کاربردی در ایران

_ ایجاد اولین آزمایشگاه علوم پایه در کشور

آثار

از آثارایشان می توان به موارد زیر اشاره کرد:

تحقیقات و تالیفات فرهنگی

_ نگارش کتاب” فرهنگ حسابی “

_ نگارش کتاب” فرهنگ نامهای ایرانی “

_ نگارش “راه ما”, ۱۹۳۵

_ تدوین قانون تاسیس دانشگاه تهران, ۱۳۱۲

_ نگارش کتاب فیزیک دوره اول متوسطه(دبیرستان), ۱۳۱۸

_ تدوین صورتجلسه آکادمی ملی علوم, ۱۳۲۶

_ تدوین آیین نامه امور مالی دانشگاه تهران, ۱۳۴۰

_ نگارش “فیزیک جدید و فلسفه ایران باستان”, تهران, ۱۳۴۲

_ نگارش “شجره نامه خانواده حسابی”, ۱۳۴۶

_ نگارش “توانایی زبان فارسی”, تهران, ۱۳۵۰

_ گردآوری “دیوان حسابی”, متعلق به قرن ۱۷, ۱۳۵۴

_ نگارش “وندها و گهواژه های فارسی”, ۱۳۶۸

_ نگارش “چگونگی تاریخ ایران “

_  نگارش “یادواره پروفسور اینشتین” به مناسبت درگذشت ایشان در

    دانشگاه تهران

_ تدوین افعال فرانسه به فارسی

_ تحقیق در مورد دیوان حافظ و تفسیر غزلیات حافظ

_ تحقیق در مورد گلستان سعدی

_ تحقیق در مورد دیوان باباطاهر

 تحقیقات و تالیفات علمی

_ رساله دکترا “حساسیت سلول های فتوالکتریک”, چاپ دانشگاه پاریس,

    ۱۹۲۷ 

_ نگارش رساله “تفسیر امواج دوبروی”, به زبان فرانسه, ۱۹۴۵ 

_ تحقیق علمی “استنتاج ساختمان ذرات اصلی هسته اتم از نظریه نسبیت

   عمومی اینشتین “, دانشگاه پرینستون, ۱۹۴۶  

_ نگارش رساله “ماهیت ماده”, دانشگاه تهران, ۱۹۴۶ 

_ نگارش مقاله “ذرات پیوسته”, چاپ آکادمی علوم آمریکا, ۱۹۴۷ 

_ تحقیق اثر مجاورت ماده بر مسیر نور در دانشگاه شیکاگو با عنوان همکار

   تحقیقاتی در انیستیتوی علوم هسته ای شیکاگو, ۱۹۴۷

_ تحقیق علمی در دانشگاه شیکاگو, درباره “انحراف شعاع نوارانی در

   مجاورت   ماده”, ۱۹۴۸   

_ تحقیق علمی “اصلاح قانون جاذبه عمومی نیوتن” و “قانون میدان

   الکترومانیتیک ماکسول”, ۱۳۲۶  

_ تحقیق علمی “اثر ماده بر مسیر عبور نور و انحراف شعاع نورانی د ر

   مجاورت سطح یک جسم”, انیستیتو علمی شیکاگو, ۱۳۲۶  

_ نگارش کتاب “الکترودینامیک”

_ نگارش کتاب “نگره الکتریکی”

_ نگارش کتاب “دیدگانی فیزیکی”, دانشگاه تهران, ۱۳۴۰ 

_ نگارش کتاب “نگره کاهنربایی”, دانشگاه تهران, ۱۳۴۵ 

_ نگارش کتاب “فیزیک حالت جامد”, دانشگاه تهران, ۱۳۴۸ 

_ نگارش کتاب “دیدگانی کوانتیک”, دانشگاه تهران, ۱۳۵۸ 

_ نگارش “واژه نامه تخصصی فیزیک”, ۱۳۴۰ تا ۱۳۶۹ 

_ ادامه تحقیق نظری مربوط به “ساختمان ذرات اصلی هسته اتم”, دانشگاه

 تهران و تحقیق آزمایشگاهی درباره “عبور نور در مجاورت ماده” در

دانشکده علوم دانشگاه تهران

_ تحقیق درباره اثر “موسبوئر ”

_ نگارش مقاله “وجود ذره باردار با جرمی بزرگتر الکترون ”

_ تحقیق درباره انواع ذرات اصلی و تعداد آنها 

_ تحقیق درباره شکل فرمول قانون نیروی جاذبه 

_ تحقیق درباره شکل فرمول قانون نیروی جاذبه الکتریکی 

_ تحقیق درباره شکل فرمول قانون نیروی جاذبه مغناطیسی 

_ تحقیق درباره شکست نور در نزدیکی سطح یک جسم 

_ تحقیق در مورد لیزرها و نور همدوس 

_ تحقیق در مورد ارتعاش هسته مغناطیس 

_ نگارش رساله “نظریه ذره های بی نهایت گسترده”, دانشگاه تهران,۱۹۷۷

لحظات آخر عمر ایشان

فکر نمی کنید به نسبت خدماتی که ایشان انجام داده اند ما در شناخت ایشان کوتاهی کردیم در حالیکه در دانشگاههای ارپا و آمریکا کتب ایشان تدریس می شود ما چقدر از ایشان استفاده کردیم

پروفسور حسابی و انیشتن

دوستانی که مایلند اطلاعات بیشتری کسب کنند می توانند کتاب استاد عشق را که پسر ایشان دکتر ایرج حسابی نوشته اند و شرح زندگینامه بسیار جالب و آموزنده استاد حسابی است مطالعه نمایند